Rabu, 21 September 2022

SANDIWARA LAN KETOPRAK MATERI KELAS 9 SEMESTER GASAL


 SANDIWARA LAN KETOPRAK 

Apa bocah-bocah nate krungu tembung drama? Saperangan mesthi wis tau krungu tembung kuwi. Menawa krungu tembung drama umume mesthi kelingan salah sawijine pentas kang digelar ana ing panggung. Pancen, drama kuwi asring digambarake minangka pentas ana ing panggung hiburan.

Saliyane tembung drama, awake dhewe uga kerep krungu tembung sandiwara. Sandiwara kuwi sinusun saka tembung sandi lan warah. Tembung sandi ngemu teges “rahasia/wewadi”, dene warah ngemu teges “wewarah utawa ajaran”. Menawa digabungake tembung sandiwara ngemu teges wewarah kang diajarake kanti cara sesidheman. La ngapa ka iso kaya mengkono? Awit lakon ana ing sajroning drama digunakake kanggo menehi piwulang-piwulang kanggo bebrayan. Kang nyiptake istilah sandhiwara kasebut yaiku KGP Mangkunegara VII saka Surakarta  kanggo ngganti istilah “toneel” kang saka bahasa walanda lan dinggo bebrayan sadurunge.

Drama kuwi jinise ana loro, drama moderen lan drama tradisional. Drama tradisional wujude uga macem-macem, tuladha ketoprak, ludruk, jathilan lan liya-liyane. Drama minangka genre sastra kang blegere wujud pacelathon utawa tuturan antarane paraga-paraga kang ana ing sajroning crita.

Ketoprak iku jenise teater rakyat, mula kuwi biyen ketoprak isih nganggo lesung kanggo iringane. Lakon kang digawakne uga crita-crita sederhana kang ana ing padinan. Panggon pentase iku ing latar ngarep omahe petani. Bisa uga ing sawah nalika wis bar musim panen.

Ing  jaman  semana,  ketoprak  ora  nganggo  naskah.  Pentase  nganggo metode improvisasi yaiku apa anane. Saengga, pertunjukan ketoprak iku manut marang paragane. Apik eleke pentas ketoprak iku gumantung paraga kang nggawakake crita kasebut.

1.   STRUKUR NASKAH DRAMA (SANDIWARA) LAN KETOPRAK

Sandiwara lan ketoprak kasusun kanthi struktur sing padha. Ana ing perangan  iki,  bakal  dijlentrehake  unsur-unsur  kang  ana  ing  sandiwara  lan ketoprak kanti ancas supaya bisa mangerteni bab drama kanti purna.

1. Plot utawa Rangka Carita / Alur

Plot utawa ngengrenganing carita utawa alur yaiku lumakune carita ana ing sajroning carita wiwit awal tumekane pungkasan, lan uga gambarane perkara  antawis  rong  paraga  kang  beda.  Anane  prakara  kadadeyan  saka anane watak saka paraga kang beda. Prakara ing carita digambarake saya gedhe  tekan  pungkasan  kang  diarani  titik  klimaks.  Bubar  saka  klimaks terusing crita umume tumuju ing wusananing crita.

Gustaf  Freytag  ana  ing  bukune  Herman  J.  Waluyo  (2002)  aweh katrangan umume jalinan prakara ana ing plot awujud bab-bab ing ngisor iki.

a.      Exposition / panjlentrehan carita ing awal, yaiku para panyimak drama ditepangake marang para paraga kang ana ing carita lan uga kepiye watake para paraga kasebut.

b.     Komplikasi utawa wiwitan jumedhule prakara.

c.      Klimaks utawa puncaking prakara

d.     Resolusi utawa pungkasaning prakara

e.      Denoument utawa dudutaning carita

Wondene plot ana ing drama kaperang dadi telu, yaiku :

a.      Sikuler, yaiku carita kang isine amung sak prakara b.    Linier, yaiku carita runtut saka A-Z

b.     Episodik, yaiku jalinan carita kang kaperang banjur disambung ana ing pungkasaning carita.

2.    Paraga lan Watak

Paraga tansah duwe sambung raket karo apa kang diarani watak. Susunan paraga yaiku dhaftar para paraga kang ana ing sajroning carita. Ana ing susunan kuwi kaping pisan kudu dijlentrehake babagan jeneng, umur, lanang utawa wadon, titikane awak, kalungguhan, lan uga kahanan batine.

Para paraga ana ing drama bisa kaperang dadi pirang-pirang perangan, kayata :

a.   Miturut kiprahe tumrap lumakune carita.

a)     Paraga protagonis, yaiku paraga kang nyengkuyung lumakune carita. Umume ana siji utawa rong paraga protagonis, lan direwangi  dening  paraga-paraga liya  kang uga  nyengkuyung lumakune carita.

b)     Paraga  antagonis,   yaiku  paraga  kang  ora  saiyeg  marang lumakune carita. Umume ana sak paraga lan paraga liya kang watake lan kiprahe beda karo lumakune carita.

c)     Paraga   tritagonis,   yaiku   paraga   kanggo   aweh   pitulungan marang paraga protagonis utawa antagonis.

b.   Miturut kiprah lang fungsine ana ing lakon.

a)     Paraga sentral, yaiku paraga kang dadi punjering carita.

b)     Paraga utama, yaiku paraga kang nentang paraga sentral ana ing carita.

c)     Paraga pambantu, yaiku para paraga kang dadi geganep utawa peran sampingan ana ing carita.

Para paraga kang dijlentrehake kuwi kudu duwe watak. Watak bisa digambarake   ana   ing   telung   dimensi   (watak   dimensional).   Anggone nuduhake  watak  para  paraga  linandhesan  saka  kahanan  awak,  batin,  lan sosial (fisiologis, psikologis, lan sosiologis).

a.   Kahanan fisik

Sing  kalebu  kahanan  fisik  paraga  yaiku:  umur,  lanang  utawa wadon, titikane awak, ciri ing awak, titikan mligi sing menjila, suku bangsa, praenan, kasenengan, dhuwur/cendhek, kuru/lemu, lan sapanunggalane.

b.   Kahanan psikis

Kahanan psikis paraga awujud: watak, kasenengan, mentalitas, standar moral, temperamen, ambisi, kompleks psikologis sing ditemahi, kahanan emosine, lan sapanunggalane.

c.   Kahanan sosiologis

Kahanan  sosiologis  paraga  awujud  kalungguhan/jabatan, pagawean, klas sosial, ras, agama, ideologi, lan sapanunggalane.

3.    Dialog  (Pacelathon)

Titikan mligi sawijine  drama  yaiku naskahe awujud dialog utawa pacelathon. Nalika ngripta pacelathon iki, pangripta kudu nggatekake kanthi premati pacelathone para paraga sajrone urip padinan. Pacelathon sing ditulis dening pangripta naskah drama yaiku pacelathon sing bakale diucapake lan kudu patut diucapake ana sajrone pentas ing ndhuwur panggung. Gambaran pentas ing ndhuwur panggung mujudake mimetik (rerekan) saha kahanan urip padinan, mula dialog kang ditulis uga dadi kaca benggala pacelathon ing padatan.

Pacelathon kudu duwe sipat estetis, tegese nduwe kaendahan basa. Kadhang kala uga diajab supaya nduweni sipat filosofis lan bisa merbawani kaendahan. Pacelathon uga kudu urip, tegese bisa dadi sesulih paraga kang diemban.

4. Setting/Landhesan/Panggon Prastawa

Setting atau panggon prastawa sajrone crita asring uga diarani latar crita. Babagan iki kudu ditemtokake kanthi premati amarga drama naskah uga kudu menehi kalodhangan kanggo dipentasake. Setting biasane dumadi saka telung dimensi, yaiku panggon, ruwang, lan wektu.

Setting  panggon  nduwe  gegayutan  karo panggon  ing  ngendi  prastawa kasebut   kadadeyan. Umpamane ing Pulo Jawa, ing Kutha Yogyakarta, ing Surabaya lan sapanunggalane.

Setting   ruwang   awujud   prastawa   nalika   pentas   kasebut   dumadi. Umpamane ing emper, ing dalan gedhe, ing ruwang tamu, ing warung, lan sapanunggalane.

Setting wektu gayut karo kapan prastawa sajrone pentas kasebut dumadi. Umpamane wae ing wayah esuk, awan, wengi, lan sapanunggalane. Wektu uga gegayutan karo dimensi kang luwih amba, umpamane dina, sasi, taun, lan sapanunggalane.

5.    Tema/Nada Dasar Crita

Tema mujudake gagasan pokok sing kakandhut sajrone drama. Tema nduwe gegayutan karo premis saka drama kasebut lan nduwe gegayutan uga karo nada dasar  saka sawijine drama  lan  sudut  pandang  sing diandharake  dening pangriptane.

6.    Amanat/Kekarepan Pengarang

Amanat yaiku kekarepan kang bakal diandharake dening pengarang lumantar naskah utawa lumantar pamentasane.

Teka utawa orane amanat utawa kekarepan sing bakal diandharake diprebawani dening maneka babagan, yaiku:

a.   Naskah kasebut ngandharake kanthi cetha apa amanate.

b.   Sajrone pentas, paraga bisa ngandharake amanat marang pamirsa kanthi cetha wela-wela.

c.   Pamirsa bisa nangkep amanat utawa kekarepan sing diandharake ana ing

pagelaran kanthi becik.

7.    Petunjuk Teknis

Sajrone naskah sandiwara lan ketoprak dibutuhake uga petunjuk teknis, kang uga asring diarani teks samping. Teks samping iki menehi petunjuk teknis ngenani tokoh, wektu, swasana pentas, swara, iringan, metu mlebune aktor utawa aktris, lan sapanunggalane. Teks samping iki biasane ditulis nganggo tulisan kang beda saka dialog (umpamane kanthi aksara miring utawa aksara murda kabeh). Petunjuk teknis sing pepak bakal nggampangake sutradara sajrone penafsiran naskah.

2.   STRUKTUR SANDIWARA LAN KETOPRAK NALIKA DIPENTASAKE

Sandiwara lan ketoprak kuwi uga nduweni struktur sing pada nalika dipentasake ing panggung. Unsur-unsur sandiwara lan ketoprak nalika dipentaske yaiku:

1.     sutradara

2.     paraga

3.     tata rakiting (penata) panggung

4.     tata rakiting (penata) lampu

5.     ngudi (penata) busana

6.     tata rakiting (penata)  rias

7.     tata rakiting (penata)  musik

Supaya luwih gamblang, ing ngisor iki bakal diandharake ngenani jejibahan lan fungsi saka saben unsur.

1.   Sutradara

Sutradara yaiku wong kang mandhegani pamentasan drama. Minangka pemimpin kang tanggung jawab marang suksese pamentasan drama, sutradara kudu gawe perencanaan pamentasan lan nglakoni pamentasan kasebut.

Gambar 1. Sutradara lagi mimpin gladhen (gambar diambil dari google)

Sutradara duweni tugas kang akeh lan duweni tanggung jawab kang abot. Sutradara kudu bisa milih naskah, nemtokake penafsiran naskah, milih paraga, nggladhi  paraga,  gotong  royong  karo  kabeh  elemen  pamentasan  lan  bisa ngrangkul kabeh bageyan.

Jejibahane sutradara ing antarane, yaiku:

a.    Bisa milih naskah kang apik

b.   Bisa mangerteni warak para paraga crita

c.    Bisa nemtokake paraga kanthi leres lan trep d) Bisa nglatih para paraga

d.   Bisa tembayat karo kabeh panyengkuyung pamentasan

e.     Bisa makarya karo kabeh panyengkuyung pamentasan

 

2.   Paraga

Aktor (paraga putra) utawa aktris (paraga putri) yaiku pawongan kang kadhapuk dadi tokoh sing katulis sajroning naskah. Supaya bisamaragakake kanthi becik paraga kudu dipilih kanthi pener lan trep. Paragane kuwi ora kudu bagus utawa ayu, ananging sing wigati paraga kuwi bisa maragakake kanthi becik.

 

3.   Tata Rakiting Panggung

Panggung yaiku papan panggonan pentas utawa arena kanggo pentas drama. Biasane panggone luwih dhuwur saka kursi penonton. Uga ana panggonan pentas sing luwih ngisor utawa sejajar karo penonton, ananging penggonane penonton ditata kaya mangkono saengga bisa ningali lakone pentas kanthi apik lan ora keganggu anggone nonton.

Tata panggung butuhake komposisi kang trep.  Komposisi kang trep bisa gawe kaendahan. Amarga penting banget penataan panggung kuwi, mula biasane pawongan  kang  dadi  tukang tata  panggung  duweni  jiwa  seni  saha  bisa  nata komposisi kanthi prasaja.

Gambar 2:  Pranata Panggung (gambar diambil dari google)

4.   Tata Rakiting Lampu

Pranata lampu yaiku pawongan kang duweni tugas nata lampu ana ing dhuwur panggung. Amarga kuwi nata lampu duweni peranan penting karo tata panggung. Tuladhane panggung kang nggambarake kahanan ing tengah alas, mila pawongan kang nata lampu kudu bisa nata sorote lampu saengga panggung kuwi wis kaya dadi alas tenanan.

Tatanan lampu biasane nggunakake piranti kang diarani spot light, yaiku kaya kotak kang duweni lensa kang isine lampu atusan watt. Yen diurupake lampune nyorot padhang banget menyang sak panggonan. Lensane bisa diatur padhang orane jumbuh karo keperluan. Biasane wernaning lampu bakal ditrepake karo kahanan kang dikarepake.

Gambar 3:  Tataning lampu ing Panggung (gambar diambil dari google)

 

5.   Ngadi Busana

Pranata busana yaiku wong kang duwe jejibahan ngatur lan nemtokake busana para paraga. Tata busana kudu jumbuh karo karakter paraga. Karakter lan watak paraga bisa katon saka tata busanane. Tuladhane, salah sawijining paraga kadhapuk  minangka  dhokter.  Pranata  busana  kudu  bisa  gawe  busana/kostum paraga mau supaya katon minangka dadi paraga dhokter.

Gambar 4:  Saperangan jenis kostu/ageman  (gambar diambil dari google)

 

6.   Tata Rakiting Rias

Pranata  rias  utawa  perias  duwe  jejibahan  ngrias  utawa  maesi  paraga supaya jumbuh karo watak/karakter sing arep diparagakake. Apa sebabe paraga kudu dirias? Paraga kudu dirias supaya watak/karakter paraga bisa pas lan praupane paraga ora katon pucet nalika disorot lampu saka dhuwur panggung. Tuladhane  ing  pentas  sekolah  menengah,  paraga  mesthi  isih  enom.  Supaya paraga mau bisa katon tuwa kudu dirias, amarga dheweke meranake paraga wong tuwa.

Prakara  rias  mau  dadi  tugase  pranata  rias.  Pranata  rias  bisa  ngecat rambute para paraga supaya katon putih kaya uwanen. Pranata rias uga bisa gawe praupane paraga dadi katon luwih tuwa kanthi cara diwenehi kerutan-kerutan ing pasuryane. Jinising alat sing dinggo ngrias akeh banget, tuladhane; wedhak, lipstik, bubuk saka areng, pensil alis, rambut palsu, cat rambut, lem, brengos palsu las sapanunggalane.

 

7.   Tata Rakiting Musik

Pranata musik duwe jejibahan gawe musik pangiring supaya gawe regenging  swasana  ing  pamentasan.  Musik  utawa  gendhing  uga  kudu  bisa mancing lan ngetokake emosine paraga, tuladhane paraga sing lagi meranake suasana susah bisa dadi tambah susahe nalika diiringi dening musik utawa gendhing sing nrenyuhake, tuladhane alat musik sing bisa gawe suasana susah yaiku suling utawa biola. Paraga bisa nangis amarga krungu suara-suara musik mau. Musik utawa gendhing mau wigati banget kanggone para paraga, mula kudu ana komunikasi kang becik antarane paraga karo pranata musik supaya paraga bisa ngetokake emosi sing dikarepake.

 

3.   APRESIASI SANDIWARA LAN KETOPRAK

Miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia, apresiasi kuwi nduwe teges kesadaran terhadap nilai seni dan budaya; penilaian (penghargaan terhadap) sesuatu. Saka  teges  kasebut  ana  ing  materi  iki  panjenengan  diajak ngapresiasi sastra, mligine sandiwara lan ketoprak. Wujude apresiasi iki mengka ana loro kegiatan. Sing kapisan ngapresiasi naskah sandiwara utawa ketoprak, lan sing kapindho yaiku ngapresiasi pamentasan sandiwara utawa ketoprak.

1.   APRESIASI NASKAH SANDIWARA UTAWA KETOPRAK

Apresiasi tumrap naskah sandiwara utawa ketoprak yaiku ngandharake apa-apa wae sing dadi perangan utawa unsur-unsur naskah sandiwara utawa ketoprak mau. Unsur-unsur naskah sandiwara utawa ketoprak ing antarane yaiku:

a.    Plot utawa cengkorongan crita. Plot yaiku urutan dalaning crita utawa cengkorongan crita wiwitan nganti pungkasan sing ngemot prekara antarane paraga cacah loro sing ora padha kekarepane. Jinise alur ing sandiwara utawa ketoprak yaiku ana alur maju, alur mundur lan alur campuran.

b.   Penokohan utawa perwatakan. Perwatakan yaiku watak utawa karakter sing di nduweni dening para paraga ing sajroning sandiwara utawa ketoprak. Ana telu klasifikasi paraga yaiku: 1) paraga protagonis yaiku paraga sing nyengkuyung crita; 2) paraga antagonis yaiku paraga sing cengkah karo crita; lan 3) paraga tritagonis yaiku paraga pembantu.

c.    Wawan   Gunem   (dialog/pacelathon).   Wawan   gunem   utawa   dialog   utawa pacelathon  yaiku tembung-tembung utawa ukara-ukara sing diucapake dening para paraga.

d.   Setting  (latar).  Setting  uga  diarani  latar  crita,  yaiku  panggonan,  ruwang  lan wektu. Uga ana sing mantha latar dadi panggonan, wektu lan kahanan nalika kedadean ing sandiwara utawa ketoprak iku.

e.    Underan (tema). Underan yaiku gagasan pokok ing ana ing sajroning crita.

f.    Amanat yaiku pesen sing ana ing sajroning naskah kasebut.

g.   Petunjuk teknis. Petunjuk teknis bisa disebut kanthi istilah teks samping, yaiku teks sing ana ing naskah fungsine kanggo menehi petunjuk teknis ngenani paraga, wektu,  suasana pentas,  suwara,  musik,  mlebu  metune paraga,  seru lan  orane dialog, warna suwara lan sakpiturute. Teks samping padatan katulis kanthi aksara sing dimiringake utawa kacitak kandel.

 

2.   APRESIASI SANDIWARA UTAWA KETOPRAK

Apa para siswa wis nate nonton pentas sandiwara utawa ketoprak ana ing panggung? Perangan-perangan kang ana ing sandiwara utawa ketoprak beda karo perangan-perangan kang ana ing naskah drama. Perangan-perangan  kang  ana  ing  sandiwara  utawa  ketoprak  yaiku:  sutradara, paraga, pranata panggung, pranata lampu, pranata rias, pranata busana lan pranata musik. 

 

 

 

4.   NYAMEKTAKAKE  PAMENTASAN  SANDIWARA  UTAWA  KETOPRAK KANTHI MBENTUK TIM PRODUKSI LAN TIM PANGGUNG

Ana ing bab sing pungkasan iki, materi kang disinau yaiku nggelar pamentasan tradisional. Kanggo nggelar pamentasan iki ana babagan kang kudu disiapke. Apa ta sing kudu   disiapke   sakdurunge   nggelar   pamentasan   sandiwara?   Mangga,   kita   sinau sesarengan!

Bab-bab sing kudu disiapke.

a.    Tim Produksi

b.   Tim Panggung

Mangga disiapke siji mbaka siji.

a. Tim Produksi

Sakdurunge  pamentasan  sandiwara  digelar,  kudu  disiapake  babagan-babagan kang diperlokne. Babagan iki kudu disiapke supaya pagelaran bisa kaleksanan kanthi becik. Bab sing kudu ana yaiku dibentuk panitia penyelenggara.

Panitia penyelenggara duwe tugas yaiku nyiapake sarana-sarana kang diperlokne kanggo pagelaran kasebut. Babagan-babagan iku ing antarane milih panggonan kanggo pentas,  pendanaan,  publikasi,  transportasi  lan liya-liyane kanggo  ndukung lumakune pamentasan. Kang kalebu panitia penyelenggara yaiku:

a.   Penasihat (yen diperloke)            :  jejibahane yaiku menehi pamrayoga amrih becike pentas

b.  Ketua panitia                                :  jejibahane  yaiku  ngaturi  lumakune  kabeh gaweyan sing kudu diemban kabeh anggota panitia lan duwe tanggung jawab kabeh lumakune pamentasan

c.   Sekretaris                                  :  jejibahane yaiku mbiyantu ketua panitia ing babagan administrasi kegiatan pamentasan kasebut kayata surat menyurat lan nyathet kabeh rencana lan kegiyatan ing saben rapat panitia

d.  Bendahara                                :  jejibahane     gegayutane     karo     babagan prabeya dan administrasine.

e.   Seksi-seksi                                 :  jejibahane langsung ana ing bidange dhewe-dhewe.

Seksi panitia kaperang dadi :

1.     Seksi dana                   :  bidang   pendanaan   biasane   golek   dana   saka sumbangan donatur lan sponsor

2.     Seksi acara                  :  bidang  acara pertunjukan yaitu nyusun acara ing wektu pamentasan

3.     Seksi publikasi           : bidang  publikasi  yaiku  gawe  pengumuman  lan wara-wara   bab   ananing   pamentasan.   Biasane Biasane awujud   pamflet,   liflet   utawa   publikasi   lewat radio

4.     Seksi dokumentasi     :  bidang   dokumentasi   yaiku   gawe   potret/video saben prastawa sing dianggep perlu lan wigati.

5.     Seksi konsumsi          :  bidang konsumsi yaiku nyiapake konsumsi sing dibutuhkan kanggo pamentasan

6.     Seksi transportasi     :  bidang    transportasi    yaiku    nyedhiakne    alat transportasi kanggo kelancaran pamentasan

7.     Seksi keamanan        :  bidang  keamanan  jejibahane  ngamanake  kabeh mlakune pagelaran  wiwit  saka persiapan  nganti pamentasan paripurna

 

 

2.    Tim Panggung

Tim  panggung  iki  nduweni  kuwajiban  nyiapke  apa-apa  kang  dibutuhke  ing panggung. Sing diarani panggung yaiku kabeh sing ana gegayutane karo paraga pentas. Sing kudu dileksanakne yaiku:

a.        Nemtokake sutradara.

b.       Milih Naskah

c.        Milih Paraga

d.       Ndapuk tim artistik panggung

e.        Ndapuk tim pranata busana (kostum) dan pranata rias

f.        Ndapuk tim pranata musik

 

3.   PROSES UTAWA TATARAN PENTAS

Proses utawa tahapan-tahapan sing kudu ditindhakne yaiku:

a.   Bedah naskah

Ing wektu bedah naskah iki sutradara lan kabeh sing nyengkuyung pamentasan kudu nafsirke utawa diskusi babagan isi naskah kasebut, sing arupa tema, amanat, setting (latar), penokohan, artistik, kostum, lan musik.

 

b.   Pengkastingan (milih paraga)

Sutradara kudu nemtokake sapa-sapa wae sing dipilih dadi paraga. Paraga kang dipilih kanthi pertimbangan paraga sing ditunjuk bisa merankan tokoh kanthi becik.

Gladhen/latihan

Ing babagan gladhen iki, akeh banget sing kudu ditindhakke yaiku:

1. Maca naskah

2. Ngapalke naskah

3. Gladhen vocal (suara)

4. Gladhen karakter mimik (raut wajah)

5. Gladhen gesture (bahasa tubuh).

6. Gladhen ekspresi

7. Gladhen posisi (bloking)

8. Gladhen sakben babak

9. Gladhen meranake naskah kanthi utuh saka wiwitan nganti pungkasan.

Latihan kuwi mau dibolan-baleni, supaya kabeh paraga apal lan siap tumuju panggung, supaya bisa pentas kanthi becik.

SANDIWARA / DRAMA MATERI KELAS 9 SEMESTER GASAL

SANDIWARA / DRAMA

MATERI KELAS 9 SEMESTER GASAL

 

Sandiwara (drama) sawijining karya sastra kang wujude pecelathon (dialog) lan gerak. Tembung sandiwara kuwi asale saka tembung sandi lan warah. Sandi kuwi tegese sinamun, samar utawa ora langsung (rahasia), dene warah tegese piwulang utawa pitutur. Dadi sandiwara tegese piwulang sing nganggo cara ora langsung utawa ora terang-terangan merga nganggo crita sing wujude pacelathon.

Sandiwara utawa tonil kuwi wujude pacelathon utawa omong-omongan antara wong siji lan sijine. Ning anggone ngomong ora sakarepe dhewe, kudu manut naskah sing wis digawe ana ing skenario. Ing crita sajrone pacelathon kuwi ngandhut piwulang utawa pitutur kanggo sing nonton lan sing ngrungokake.

Seni pagelaran sandiwara kawiwitan nalika jaman perjuangan Pangeran Sambernyawa nglawan penjajah bangsa Walanda. Nalika semana, kanggo aweh kabar/warta marang masyarakat ngenani pangajak nglawan penjajah bangsa Walanda dibabar lumantar sawijining pagelaran/tontonan. Pangeran Sambernyawa karo prajurit lan pendhereke nganakake sawijine tontonan/pagelaran. Ing tontonan kuwi kabar bab perjuangan diwartakaken kanthi cara sandi utawa kode. Merga saka kuwi tontonan kuwi dijenengi sandiwara.

Jinis Sandiwara

1. Komedi

Komedi minangka salah sawijining sandiwara kang marai ngguyu/lucu kan bisa ngandut panyaruwe (kritik) marang kelompok tartamtu.

2. Opera

Sandiwara kang luwih ngutamake musik lan tembang tinimbang paraga lan isi cerita.

3. Tragedi

Sandiwara kang alur ceritane gawe sedih saka wiwitan nganti pungkasan cerita.

4. Sendratari

Pertunjukan tari tanpa pacelathon dikantheni musik.

Sandiwara  kaya dene karya sastra liyane, duweni perangan-perangan kang mapan ing sajroning karya. Perangan-perangan sandiwara  kuwi kabangun saka unsur-unsur intrinsik kayata : tema, watak, setting, plot, lan amanat.

a. Tema yaiku underaning rembug. Tema kuwi dhasaring crita ing sandiwara mula diarani ide  sentral.

b. Paraga (tokoh) kuwi sapa bae sing dicritakake ing sandiwara kasebut. Ing paraga  kuwi  ana   paraga protagonis lan paraga antagonis

c. Watak yaiku kuwalitas tokoh, kuwalitas nalar lan jiwane sing mbedakna karo       paraga liyane.  Yen nggoleti utawa nyandhaki tokoh lan watake pamriksa kudu nggatekna sandiwara kuwi wiwit     ngarep nganti rampung.

d. Setting utawa latar yaiku kapan, ana ngendi lan kahanan kepriwe crita mau kadadean. Wektu iku ana sesambungane karo wayah (udan, ketiga, banjir, lsp),  wanci (esuk,  awan, sore, bengi, lsp) lan wektu (Saumur jagung, sagebyaring kilat, jam 7, lsp). Papan iku ana sesambungane karo enggon (alas, pasar, kantor,sekolahan, lsp), sisih  (wetan, kulon, kidul, lor, lsp), lan papan (jero, cethek, rata, lsp). Kahanan iku ana  sesambungane karo padhang, peteng, rame, sepi, lan sapanunggalanipun.

e. Plot utawa alur nerangake lakuning crita, ana alur maju lan alur mundur.


Ing ngisor iki tetembungan (istilah) sing ana gandhenge karo sandiwara, yaiku:

a.      Babak yaiku perangan saka lakon sandiwara. Neng pementasan sandiwara kadhang-kadhang  selakon sandiwara bisa kedadeyan saka sebabak utawa luwih.

b.      Adegan yaiku perangan babak sing nggambarake sawijine swasana saka pirang-pirang swasana ing babak.

c.      Dialog yaiku pacelathon sing ditindakake para paraga ing sajroning  sandiwara. 

d.      Skenario  yaiku cengkorongan urut-urutane crita baku sing bakal diparagakna dening para paraga.

e.      Prolog  yaiku ukara kanggo mbukani sawijine lakon sandiwara. Prolog kuwi penting banget merga   duwe tugas aweh pangerten maring pamirsa bab lakon sandiwara sing arep dipentasna.

f.       Epilog kuwi kosokbaline prolog, ukara kanggo nutup pungkasane pementasan sandiwara.

g.      Irama utawa musik, Irama kuwi penting banget ana ing sandiwara merga bisa aweh gambaran swasana wektu  sandiwara kuwi dipentasake.

 

Selasa, 12 Juli 2022

AKSI NYATA MODUL 3.3 PENGELOLAAN PROGRAM YANG BERDAMPAK PADA MURID

 

AKSI NYATA MODUL 3.3

PENGELOLAAN PROGRAM YANG BERDAMPAK PADA MURID

PROGRAM BBM ( BERSIH-BERSIH MASJID) di sekitar SMP Negeri 3 Grabag

 (CGP 4 – Kab. Magelang – Nur Isnaeni)


 

A.    FACT (Peristiwa)

1.    Latar Belakang

                 Sebagai guru dalam melaksanakan perubahan di sekolah haruslah dirancang dengan baik dari perencanaan hingga pelaporan. Hal tersebut dikarenakan segala perubahan yang guru lakukan di sekolah haruslah berdampak atau berpihak pada murid. Oleh karena itu dalam merancang program kita tidak hanya mengharapkan tujuan antara (outcame) saja namun lebih kepada dampak (impact) yang terjadi pada diri murid di masa yang akan datang ketika sudah masuk dan menjadi anggota masyarakat.

Terdapat aspek suara (voice) pada kegiatan murid dan guru melakukan diskusi sebelum melaksanakan kegiatan, murid diberikan keleluasaan untuk menyampaikan pendapat serta memberikan pertanyaan. Aspek pilihan (choice) terdapat pada kegiatan murid diberikan keleluasaan untuk menentukan kelompok, memberikan kesempatan pada murid dan kelompoknya untuk menentukan siapa atau pihak mana yang akan dibantu, murid beserta kelompok dan guru melakukan musyawarah, memberikan kesempatan pada murid untuk menentukan peran yang akan diambil. Aspek kepemilikan (ownership) terdapat pada kegiatan refleksi setelah melakukan kegiatan, memberikan respon terhadap refleksi yang dilakukan oleh murid setelah melakukan kegiatan.

Dalam merencanakan program yang berdampak pada murid salah satu alasan kami adalah melihat keresahan masyarakat saat ini yang kurang peduli terhadap berbagai hal diantaranya kebersihan apalagi setelah memasuki pandemi ternyata kebersihan itu sangat penting karena erat kaitannya dengan kesehatan oleh sebab itu muncullah ide kami akan melaksanakan program yang berdampak pada murid yaitu BBM akronim dari Bersih-bersih masjid disekitar lingkungan SMP Negeri 3 Grabag. Tentu hal ini mendapatkan dukungan penuh dari seluruh warga sekolah dan dapat djadikan ajang promosi sekolah di wilayah sekitar.

Program diawali dengan tahapan perencanaan, pelaksanaan, monitoring, evaluasi, rencana tindak lanjut sebagai perbaikan. Menggunakan 7 modal utama yang dimiliki oleh SMP Negeri 3 Grabag, yaitu:

a.    Modal manusia dengan melibatkan seluruh warga sekolah

b.    Modal sosial, murid diberi keleluasaan untuk memilih masjid atau mushola mana yang akan menjadi sasaran.

c.    Modal Fisik, murid dapat menggunakan sarana prasarana yang ada di sekolah untuk digunakan dalam kegiatan.

d.    Modal lingkungan/alam, kegiatan bersih-bersih masjid dapat dilaksanakan di lingkungan sekolah maupun di luar lingkungan sekolah.  

e.    Modal finansial, sekolah memiliki dana yang dapat digunakan untuk menunjang kegiatan yang bermanfaat bagi pembelajaran.

f.     Modal Politik, ajang promosi sekolah dimasyarakat

g.    Modal Agama dan budaya, dalam kegiatan bersih-bersih masjid ini terkait dengan kearifan lokal budaya dan agama setempat yang menjunjung tinggi gotong royong, meningkatkan rasa keimanan terhadap Tuhan Yang Maha Esa.

 

2.    Kegiatan Aksi Nyata

Pemanfaatan aset yang dimiliki oleh sekolah sangatlah potensial untuk memaksimalkan program yang dirancang sekolah yakni program yang berdampak pada murid. Berdasarkan latar belakang tersebut, maka  CGP mencoba membuat sebuah program kokulikuler dimana program ini berdampak pada murid. Dalam kegiatan ini diharapkan dapat menumbuhkan sikap mandiri, kolaboratif, gotong royong dan peduli terhadap lingkungan khususnya dalam program ini yakni masjid disekitar SMP Negeri 3 Grabag.

Program BBM ini bisa dilaksanakan sebagai kegiatan ko-kurikuler bagi para murid, karena berhubungan dengan mata pelajaran dan dilaksanakan pada jam pelajaran yaitu hari jum’at pada pagi sebelum dimulai pelajaran. Untuk durasi kegiatan yaitu satu jam pelajaran. Program ini sebagai salah satu kegiatan kokurikuler bagi semua murid sebagai kegiatan penguatan atas materi yang telah dipelajari dibeberapa mata pelajaran. Pihak yang terlibat dalam kegiatan ini adalah seluruh warga sekolah. 

Setelah melakukan observasi, dan diskusi dengan sesama CGP dalam pemilihan ide dan rancangan program yang berdampak pada murid, akhirnya kami memiliki ide untuk menyusun program yang berdampak pada murid yaitu masuk dalam kegiatan ko-kurikuler dalam jam pembelajaran disetiap hari jum’at yaitu jum’at bersih terkait teknis pelaksanaan tiap kelas dalam 1 bulan didampingi guru dan walikelas. Program ini disosialisasikan ketika rapat pembagian tugas yang bersamaan dengan kegiatan Bimtek Implementasi Kurikulum Merdeka dan Penyususnan Perangkat Pembelajaran Tahun Pelajaran 2022/2023. Karakteristik Profil pelajar pancasila yang ingin dikembangkan dari kegiatan ini adalah beriman, bertaqwa kepada Tuhan yang Maha Esa dan berakhlak mulia; mandiri; bergotong-royong serta dengan penerapan pembiasaan budaya positif.


3.    Hasil Aksi Nyata

Implementasi dari program Aksi Nyata diawali dari kelas 8A. Sebelumnya CGP mengumpulkan murid dan memberikan pengarahan bagaimana teknis ketika di lapangan. Untuk tahap awal CGP memilih masjid Al-Matiin yang ada di lingkungan sekolah. Hal ini kami lakukan sebagai tahap perkenalan sebelum nantinya akan melakukan kegiatan serupa di masjid sekitar wilayah SMP Negeri 3 Grabag. Antusiasme murid pada kegiatan ini sangat tinggi hal ini terbukti banyaknya murid yang mampu menyelesaikan pekerjaan dengan cepat namun hasil bersih. Hal ini juga membuat murid lebih akrab dengan sesama teman, selain itu hal utama yang menjadi tujuan kegiatan ini adalah menumbuhkan jiwa peduli lingkungan serta menanamkan jiwa gotong royong. Hal ini dapat terlihat ketika semua murid ikut berpartisipasi saling bantu membantu secara bergantian dalam membersihkan semua area masjid.

Hasil dari kegiatan ini masjid menjadi bersih, rapi dan wangi sehingga hal tersebut dapat menambah kenyamanan dalam beribadah sehingga ibadah menjadi lebih khusu’. Terkait komentar dari murid dan guru di sekolah merasakan sangat bermanfaat adanya program tersebut karena masjid menjadi lebih terpelihara dan terawat kebersihannya.

 

B.  Feeling (Perasaan)

Perasaan saya ketika melakukan aksi nyata program yang berdampak pada murid yaitu  BBM (Program Bersih-bersih Masjid) disekitar sekolah  adalah merasa tertantang dan ada pula rasa khawatir program tidak berjalan sesuai apa yang direncanakan. Karena mengingat kondisi murid kemarin banyak belajar secara daring sehingga sikap mereka menjadi pasif. Sehingga kami akan kesulitan dalam mengkondisikan mereka. Namun ternyata murid-murid sangat kooperatif dan mudah menerima instruksi yang diberikan.

    

C.  Findings (Pembelajaran)

Pembelajaran yang saya dapat dari program BBM yaitu saya semakin sadar bahwa lingkungan berperan penting dalam proses pembelajaran murid baik secara langsung maupun tidak langsung, kemampuan saya berkoordinasi dengan kepala sekolah rekan guru dan stake holder terkait mulai meningkat sehingga ada rasa percaya diri untuk mengaktualisasi apa yang menjadi program bagi murid. Setiap program yang dilaksanakan menggunakan alur BAGJA dan melaksankan MELR (Monitoring, Evaluasi, Learning dan Reporting) Serta menerapkan Manajemen Resiko dalam setiap program yang dilaksanakan.


D.  Future (Penerapan ke depan)

Beberapa rencana kegiatan yang akan diterapkan kedepan agar program yang dilaksanakan dapat diterapkan di kegaitan yang lain ataupun sebagai tambahan pengalaman bagi  CGP yakni :

1.      Berusaha konsisten dalam melaksanakan program BBM.

2.      Meningkatkan kolaborasi dengan rekan guru dan komunitas- komunitas yang ada.

3.      Kegiatan ini akan berjalan berkelanjutan dengan menerapkan Monitoring dan Evaluasi yang beriringan karena sumber belajar lingkungan murid sangatlah mendukung proses pembelajaran murid.

 

E.  Dokumentasi Kegiatan

 

1.   Koordinasi dengan Kepala Sekolah terkait Program BBM

 

Gambar 1.1

2.   Koordinasi dengan Komunitas Praktisi terkait Program BBM

 

Gambar 1.2

 

3.   Sosialisasi Program BBM kepada rekan sejawat

 

Gambar 1.3


4.   Sosialisasi Program BBM kepada murid

 

Gambar 1.4


5.   Kegiatan BBM

 

Gambar 1.5

 

 

 

Gambar 1.6

 

Gambar 1.7


Gambar 1.8