Senin, 02 Oktober 2023

TEKS DESKRIPSI PERISTIWA BUDAYA

Tradisi Sadranan

Tradisi Sadranan utawa nyadran minangka salah sawijining tradisi kang ora bisa uwal ana ing Dusun Sorobayan, Desa Banyuurip, Kecamatan Tegalrejo, Kabupaten Magelang. Tradisi nyadran iki kalaksanan ing awal sasi Rejeb, utawa sewulan sadurunge sasi poso. Tradisi kang wis turun tumurun iki duwe ancas kanggo ngurmati para leluhur ing desa kana kang wis padha berjuang lan minangka wujud syukur marang Gusti akarya jagad. Padatane masyarakat pada kumpul ana ing ngarep masjid gede. Ora ana kang keri saka wong gede, cilik, enom tuwa kabeh pada mara ana ing ngarep masjid. Para warga pada lungguh jejer ana ing sadawaning dalan ing dusun nganthi gelar klasa lan godhong gedang. Kang melu ana ing adicara kasebut ora mung mligi warga dusun Sorobayan, ananing uga ana tangga dusun liyane kayata, Ngepos, Gondanglegi dan Canguk. Masyarakat duwe kapitayan menawa nyadran minangka salah sawijining dakwah walisongo tanpa ninggal kabudayan asli kang ana ing tanah Jawa. Nyadran uga salah sijining pakurmatan tuimrap lelabuhaning leluhur kang wis mbangun desa.

Adicara diwiwiti kanthi ndonga bebarengan (tahlil) kang dipandhegani dening sesepuh desa. Sawise donga masyarakat pada gendurenan utawa mangan bebarengan ing sadawaning dalan. Saben sakulawarga gawa panganan dhewe-dhewe. Padhatan arupa panganan khas tradisional kayata, ingkung , jangan buncis, sambel goreng kentang, rempah, mie goreng, bergedel, peyek lsp.

Genduren minangka salah sijining reroncening adicara kang paling diantu-antu. Awit ana ing genduren iki rasa kekerabatan ana ing warga bisa tuwuh tanpa ana wong mlarat lan wong sugih kabeh padha. Masyarakat kumpul dadi siji sinaoasa mung mangan lemek godhong gedang. Masyarakat uga pada ijol-ijolan panganan kang di gawa. Ora mung kuwi sing paling narik kawigaten nyadran uga kanggo salah sawijining cara kanggo silaturahmi awit sanak sedulur kang ana perantauan pada bali.

Bisa kawastanan menawa nyadran kuwi simbol kerukunan ing antara warga masyarakat lan wujud syukur marang gusti akarya jagad awit wis kaparingan rizki lan kantrenteman urip. Kepala dusun duweni pangarep-arep menawa tradisi nyadran iki bisa diuri-uri supaya kerukunan warga bisa tetep rumaket.

Selasa, 19 September 2023

TRADISI SAPARAN- TEKS DESKRIPSI DALAM KONTEK SOSIAL BUDAYA

TRADISI SAPARAN

Tradisi Saparan ing Kecamatan Ngablak, Kabupaten Magelang mujudake tradisi kang isih diuri-uri nganti saiki. Saparan minangka tradhisi kanggo ngresiki awak lan ngresiki ati nyambut wulan suci Ramadhan. Acara iki padatane dianakake ing wulan Sura utawa wulan April-Mei.

Tradisi saparan  ditindhake kanthi adus bebarengan ing kali utawi tuk kang dianggep suci. Kejaba adus bareng, uga dianakake upacara bersih desa utawa sing biasa diarani “Nguras Pucuk Pisah”. Upacara iki ditindakake kanggo ngresiki desa saka kabeh jinis bebendu lan samubarang ala, supaya kabeh masyarakat bisa nindakake ibadah Ramadhan kanthi tentrem lan ayem.

Saparan dhewe asale saka tembung Jawa “Sapar” kang tegese resik utawa suci. Masyarakat Ngablak percaya yen nindakake tradhisi Saparan bakal resik jasmani lan rohani. Kejaba kuwi, tradhisi Saparan uga dadi kesempatan kanggo nguatake tali silaturahmi antarane warga masyarakat.

TradisiSaparan ing Ngablak biasane diwiwiti wayah esuk watara jam 05.00 WIB. Masyarakat kumpul ing sawijining papan  kang wis ditemtokake, banjur mlaku bebarengan menyang kali utawa tuk banyu sing dianggep suci. Sawise tekan kana, wong-wong padha gantian adus lan ngresiki awak.

Sawise rampung adus, padha salin nganggo klambi anyar lan resik. Banjur padha nindakake upacara bersih desa utawa Nguras Pucuk Pisah.  Kabeh masyarakat , perangkat desa, sesepuh desa  melu upacara kasebut. Upacara Nguras Pucuk Pisah diwiwiti kanthi ngobong menyan duweni sasmita ngresiki samubarang ala.  Sabubare kuwi sesepuh desa utawa pak kaum mimpin donga kanggo njaluk  keslametan saha barokah kanggo kabeh masyarakat. Banjur, masyarakat gotong royong ngresiki desa saka sampah lan ngecet tembok omah-omah sing wis mulai luntur.

Tradhisi Budaya Saparan ing Ngablak, Kabupaten Magelang nduweni makna kang jero banget tumrap masyarakat. Kejaba minangka momen kanggo ngresiki awak lan ngresiki ati, Saparan uga minangka papan kanggo nguatake tali silaturahmi antarane warga desa. Tradisi iki uga mujudake kalodhangan kanggo nguri-uri budaya tradisional  kang wis ana wiwit jaman lelehur.

Sumber: Berbagai refrensi dalam google


 

 

Senin, 21 Agustus 2023

TEKS PEMBELAJARAN CERITA RAKYAT-ASAL USUL KUTHA MAGELANG

 TEKS PEMBELAJARAN CERITA RAKYAT

Asal Usule Kutha Magelang

 

Panjang unggul    yudane minangka bebungah Danang Sutawijaya lan  Ki  Ageng Pamanahan diparingi  tanah perdikan ana ing alas Mentaok. Saka pinter ulete Ki Ageng Pamanahan, alas Mentaok sing maune sepi saiki wis bali dadi papan kang rame lan reja. Suwe- suwe padhepokan Ki Ageng saya tambah reja. Ki Ageng lan Danang Sutawijaya ngedegake Kraton Mataran Islam. Danang Sutawijaya jumeneng ratu   kanthi   jejuluk   Panembahan Senopati   Sultan   Agung.   Ki   Ageng   Pamanahan   jejer   Pangembating praja/negara ( penasehat) lan ngembani Sultan Agung.

Kraton Mataram Islam ing paprentahane Panembahan Senopati Sultan Agung saya mekar  lan  kondhang. Agul-aguling kraton tanpa tandhing, bangsawan punggawane, lan prajurit pilihan. Diwawas wis kuwat, Panembahan Senopati Sultan Agung ngrancang arep nggelar wilayah sarana mbukak alas Kedu. Manut critane alas Kedu iku angker lan wingit. Alas Kedu dadi kratone jin, ratune jenenge Jin Sepanjang.

Kapetung wektu dina saate becik, Pangeran Purbaya kang kondhang bisa mabur tanpa swiwi, dikantheni sedulure Raden Kuning, Raden Krincing, uga diiringi para bangsawan punggawane kraton Tumenggung Mertoyuda, Tumenggung Singoranu budhal mbukak alas Kedu. Jin Sepanjang nesu banjur nglumpukake prajurit jin nglawan prajurit Mataram kang lagi babat alas, pungkasane banjur dadi perang babat alas. Prajurit jin akeh sing mati lan jin Sepanjang ndhelik. Ora adoh saka papan pandhelikane raja Jin Sepanjang, ana sawenehing desa urip kulawarga petani kyai kramat lan nyai Bogem kang duwe anak wadon siji jenenge Rara rambat.raja jin Sepanjang niyat arep ngabdi marang kyai Kramat. Supaya ora disujanani lan ditampa pasuwitane, raja jin Sepanjang ganti wujud manungsa lumrah jenenge Sonta.

Sawise Sonta ditanpa dening Kyai Kramat, sawijining suwita/ngabdi Sonta ngetokake tumindak becik, andhap asor, sopan santun lan sregep nyambut gawe. Dasar Sonta awatak Jin banjur ngetokake kasektene nyebar wabah penyakit. Wong sadesa katrajang pageblug, esuk lara sore mati, lan sore lara, esuk mati karana dadakan. Kalebu uga prajurit mataram kang ana ing desa kono padha mati.

Pengeran Purbaya ngerti yen prajurite akeh sing mati. Rumangsa ora ana kekuwatan sing kanggo mburu lan nyekel Raja Jin sepanjang, penggalihe Purbaya sedhih, banjur kondur sowan Senopati Sultan Agung atur pelaporan. Panembahan Senopati Sultan Agung gerah penggalihe, kadadeyan iku teko nganeh- anehi. Terus munggah pamujan saperlu nyuwun pituduh marang Nyai Rara Kidul. Sawuse entuk pituduhpangeran  Purbaya  dikandhani  yen wabah pageblug iku saka polahe Sonta, lan Sonta iku sabenere panjelmane Jin Sepanjang.

Bareng ngerti yen Sonta iku Panjelmane raja jin Sepanjang, Kyai Kramat dadi nesu lan muntab. Sonta banjur diseneni banjur ditundhung. Ora gelem lunga, Sonta kepara wani karo Kyai Kramat, wusana dadi perang tandhing. Padha sektine nganti oyak-oyakan adoh saka desane Kyai Kramat. Playune raja jin Sepanjang bisa kaoyak dening prajurit Mataram kang dipandhegani Pangeran Purbaya dadi perang tandhing.  Pangeran Purbaya kang ngedab-edabi ngluwihi kasektene. Raja jin Sepanjang tiwas. Anehe langit kang maune katon padhang dumadakan dadi peteng, mendhung banget banjur udan deres. Bareng wis terang udane jasade raja jin Sepanjang ilang, malih dadi tombak sekti. Tombak mau banjur ditigel mtapat karo Pangeran purbaya, banjur dikubur ing papan kono.

Kabeh prastawa-prastawa mau ngelingake Pangeran Purbaya nalika kapikute lan dadi tiwase raja jin Sepanjang. Amarga dikepung sakabehe prajurit Mataram kanthi gandheng tangan kupeng ngubengi rapet bunder kaya gelang. Uga bisa diarani pakepungane raja jin Sepanjang iku rapet bunder nganti “ Tepung Gelang”

Wusana papan pakepungane raja jin sepanjang sing Tepung Gelang mau, kanggo pangeling-eling dijenengake “Magelang” saka tembung bunder kepleng kaya gelang utawa “Manggelang” banjur owah dadi Magelang.

Jumat, 11 Agustus 2023

TEKS ANOMAN DUTA

 ANOMAN DUTA

Anoman punika jejering rewanda (kethek) ingkang awarna seta (putih), pramila Anoman ugi winastan Rewanda Seta. Piyambakipun putranipun Bathara Bayu ingkang patutan kaliyan Dewi Anjani. Ibunipun Anoman, inggih Dewi Anjani punika sedherekipun Subali saha Sugriwa. Nalika kautus dening Raden Ramawijaya, lampahipun Anoman nemahi pambengan ingkang matumpa-tumpa. Tanpa kanyana saderengipun, Anoman dipunracun dening satunggaling dewi ingkang suwaunipun kaanggep mitulungi ngantos piyambakipun nemahi wuta. Begja dene wutanipun Anoman kenging kausadani dening garudha satemah waluya jati.

Anoman nglajengaken lampah. Dereng dumugi panggenan ingkang dipuntuju, piyambakipun bandayuda kaliyan Wil Kathaksini, raseksa ingkang nguwaosi samodra ingkang tumuju dhateng nagari Ngalengkadiraja. Uwal saking regemaning ditya samodra, Anoman kasil tumuju Taman Asoka ing nagari Alengkadiraja, papanipun Dewi Sinta kasingidaken. Ing taman punika Anoman kapanggih kaliyan Trijatha, putrinipun Raden Gunawan Wibisana. Raden Gunawan Wibisana punika rayinipun Prabu Dasamuka. Sumerep kaelokanipun Rewanda Seta. Trijatha wuyung, kasengsem dhumateng Sang Rewanda Seta.

Lantaran Trijatha, Anoman kasembadan pinanggih kaliyan Dewi Sinta. Anoman lajeng nyaosaken kalpika, inggih ali-ali kangunganipun Raden Rama katur Sang Dewi. Pepanggihan punika kasumerepan dening Indarjit, putranipun Prabu Dasamuka. Anoman lajeng kapikut, kasowananken ing ngarsanipun Prabu Dasamuka. Nata Ngalengkadiraja murka, Anoman kapidana besmi. Keplasipun Anoman kaobong. Eloking kadadosan, latu kaobat-abitaken ngantos waradin sanagari. Ngalengkadiraja dados karang abang, kajawi Taman Asoka. Paripurna anggenipun ngawuningani Dewi Sinta, Amoman arsa mundur, matur Raden Ramawijaya. Raden Anoman sembada ngentasi karya, dinuta dening Raden Ramawijaya. Dumugi ing tepis wiringing praja, Anoman kapanggih Raden Gunawan Wibisana ingkang kapidhara (semaput).

Sumber: Buku Paket Bahasa Jawa Kelas IX

Sabtu, 08 April 2023

CONTOH TEBAK-TEBAKAN ISLAMI LUCU DAN SERU/ICE BREAKING

CONTOH TEBAK-TEBAKAN ISLAMI LUCU DAN SERU

1. Ada sahabat nabi Muhammad shallallahu alaihi wa sallam, bapaknya adalah sahabat Nabi, kakeknya juga sahabat Nabi, dan ayah dari kakeknya juga sahabat Nabi. Siapakah beliau?

Jawaban: Abu Bakr as-Shiddiq

2. Buah apa yang terkenal tapi enggak ada di dunia?

Jawaban: Buah khuldi

3. Ada orang mengerjakan Shalat maghrib menghadap barat, shalat isya menghadap timur, shalat subuh menghadap utara, shalat zuhur menghadap selatan dan sholat ashar menghadap barat. Dalam Kondisi seperti apa hal tersebut terjadi?

Jawaban: Shalat di pelataran Ka’bah Masjidil Haram

4. Hewan apa yang menyelamatkan Nabi Muhammad shallallahu alaihi wa sallam saat di Gua Tsur?

Jawaban: Laba-Laba

5. Sebutkan Nabi dan Rasul yang termasuk ke dalam Ulul Azmi?

Jawaban: Nabi Nuh, Musa, Ibrahim, Isa, dan Muhammad shallallahu alaihi wa sallam

6. Apa rukun iman yang pertama?

Jawaban: Syahadat

7. Puasa termasuk rukun iman keberapa?

Jawaban : tiga

8. Siapa nama malaikat yang menjaga pintu surga?

Jawaban: Ridwan

9. Apa yang harus kita lakukan sebelum mengerjakan shalat?

Jawaban: Wudhu atau bersuci

10. Apa yang harus diucapkan ketika imam shalat selesai membaca Al-Fatihah?

Jawaban: Aamiin

11. Siapa nama Paman Nabi Muhammad shallallahu alaihi wa sallam yang mendapat siksa paling ringan?

Jawaban: Abu Thalib

12. Apa yang selalu diucapkan oleh orang Islam ketika ada yang meninggal dunia?

Jawaban: "Inna lillahi wa inna ilaihi raji'un"

13. Apa yang menjadi salah satu sumber hukum dalam Islam selain Al-Quran?

Jawaban: Sunnah atau hadis Nabi Muhammad SAW

14. Siapa perempuan pertama yang masuk Islam?

Jawaban: Khadijah binti Khuwailid

15. Kitab Taurat di turunkan kepada nabi?

Jawaban: Nabi Musa

16. Siapa nama nabi yang paling banyak disebut dalam Al Quran?

Jawaban: Nabi Musa

17. Di mana rempat Rasulullah SAW mendapat wahyu pertama? 

Jawaban:  (Gua Hira)

18. Siapa nabi yang di juluki bapak para nabi? 

Jawaban : (Nabi Ibrahim)

19. Siapa sahabat Rasulullah SAW yang menjadi menantunya? 

Jawaban : (Ali bin Abi Thalib)

20. Ada sesuatu yang halal dimakan, tapi haram diperjualbelikan?

Jawaban : Daging kurban

21. Tahukah kamu, mengapa motor berhenti di depan lampu merah?

Jawaban: karena motornya direm. Coba kalau nggak direm bisa bahaya tuh.

22. Tebak binatang apa yang jago renang?

Jawaban :Bebek. Kalau ikan bukan renang tapi menyelam.

23. Kenapa di rel kereta api ditaruh batu?

Jawaban: Soalnya kalau ditaruh duit nanti pada diambil.

24. Cuaca sedang mendung. Ada 5 orang tapi hanya ada 1 payung. Bagaimana caranya agar mereka semua tidak kehujanan?

Jawaban: Tinggal jalan saja, kan baru mendung, belum hujan.

25. Ayam apa yang bikin sebel?

Jawaban: Ayamnya habis, tapi nasinya masih banyak.

26. Kenapa di komputer ada tulisan ENTER?

Jawaban: karena kalo tulisannya ENTAR, programnya ngga jalan-jalan, dong…

27. Kunci apa yang bisa bikin orang joget?

Jawaban: KUNCI-KUNCI HOTA HE

28. Benda kecil apa yang bisa ngeluarin orang?

Jawaban: Bel Rumah

29. Belajar bahasa Mandarin, lantai basah artinya apa?

Jawaban: Lhi Chin!

30. Kutu jenis yang amat mengerikan?

Jawaban: Kutu-kan



Minggu, 02 Oktober 2022

Materi Pawarta Bahasa Jawa


BAHAN AJAR 

PAWARTA

 1. Pangertene pawarta

Pawarta yaiku informasi anyar utawa informasi ngenani sawijining prastawa kang dumadi, dilumantarke wujud cetak, siaran, internet, utawa saka pirembugan marang wong liya utawa pamireng. Pamanggih liya ngandharake bilih pawarta yaiku cathetan kadadeyan utawa prastawa kang diwedharake ing sajroning tulisan ing media cetak, utawa laporan ing media elektronik. Kadadeyan utawa prastawa kang diwedharake iku awujud kadadeyan saben wektu sing ana ing ndonya iki, umpamane: lindhu (gempa bumi), perang, rudapeksa (pemerkosaan), banjir, lan liya-liyane.


2. Wujud Pawarta  

a. Lesan, kang biyasane kababar lumantar medhia elektronik.

Tuladhane: TV, Radio, lan sapanunggalane.

b. Tulisan, kang biyasane kababar lumantar medhia cethak.

Tuladhane: Ariwarti (Koran), Kalawarti (Majalah), lan sapanunggala



3. Titikane Pawarta 

a. Tinemu ing akal (penalaran logis).

b. Informasi pepak kang jumbuh karo rumus 5W + 1H.

c. Struktur basa trep.

d. Diksi trep ora ambigu.

e. Narik kawigaten.

f. Basa kang nengsemake.


4. Perangan Pawarta

a. Sesirah

Sesirah yaiku perangan pawarta kang dhisik dhewe, biasane mung ditulis nganggo tembung-tembung supaya nuwuhake minat supaya wong gelem maca isi pawartane.

b. Angle/Ringkesan

Angle yaiku ukara kang nggambarake ringkesane isi pawarta, biasane ditulis kandel ing sangisore sesirah.

c. Isi Pawarta

Isi pawarta yaiku ukara-ukara kang njlentrehake pratawa ngenani apa, ana ngendi lan kapan kadadeyan iku dumadi.

d. Gambar

Gambar yaiku perangan pawarta kanggo nuduhake kaya ngapa kadadeyan prastawa kanthi kasat mata. Ing media cetak awujud foto, lan ing media elektronik awujud video.

e. Sumber

Sumber yaiku mujudake pawongan kang menehi katerangan utawa komentar marang dumadine prastawa iku. Sumber bisa mujudake seksi tumrap kadadeyan, utawa pihak kang nduweni kewajiban kanggo nuntasake kadadeyan iku.


5. Unsur-unsur pawarta

Unsur-unsur kang kudu ana ing pawarta yaiku 5W + 1H ,yaiku:

1. What (Apa), yaiku njlentrehake babagan apa kang ana ing pawarta.

2. Who (Sapa), yaiku njlentrehake babagan sapa utawa paraga kang ana ing pawarta mau. Unsur sapa iki biyasane dijlentrehake kanthi jangkep, kaya ta babagan ciri-cirine, titel, umum, lan sapanunggalane.

3. When (Kapan), yaiku unsur kang njlentrehake kapan prastawa ing pawarta iku dumadi utawa wektu kedadean prastawa. Unsur iki bisa menehi nreti babagan wayah, jam, lan kahanan. Tuladha: mau isuk, wingi sore, lan sapanunggalane.

4. Where (Ana Ngendi), yaiku njlentrehake babagan panggonan kedadean prastawa ing pawarta iku.

5. Why (Kena Apa), yaiku nudhuhake sebab musabab kena apa prastawa iku bisa kedadean. Lumrahe bisa ditiliki saka tembung “asale, sababe, mulane”.

6. How (Kepiye), yaiku njlentrehake babagan kepiye prastawa iku kedadean. Bisa uga nuduhake kepiye swasana ing prastawa iku.


6. Sifat pawarta


1. Aktual (Anyar), yaiku pawarta kang luwih anyar luwih becik tinimbang pawarta lawas.

2. Jarak (Adoh/Cedake), yaiku pamaca luwih nggatekake tumrap prastawa kang dumadi ing sakiwatengene tinimbang pawarta saka papan liyane.

3. Wigati, yaiku sawijining bab bakal dadi pawarta yen dianggep perangan kang wigati amarga bisa ngendaleni panguripan ing bebrayan wong agung.

4. Akibat, yaiku sawijining bab dadi pawarta yen ngowahi kahanan.

5. Congkrah/Konflik, yaiku pamaca luwih seneng nyetitekake pawarta kang surasane congkrahan.

6. Tintrim, tuladhane : nalika nulungi wong ing kacilakaan.

7. Kemajuwane, yaiku inovasi utawa owah-owahane teknologi. Pawarta kang anyar luwih narik kawigaten pamiarsa.

8. Emosi, yaiku sawijining pawarta kang bisa ndadekake nesu, susah, nangis, lan gela. Tuladha: nemokake bayi ing pinggir kali.

9. Humor, yaiku gawe sengsem, mesem, lan guyu.



7. Etika nulis pawarta


a. Objektif

Ing babagan iki panulis ora kena martakake pawarta dikantheni kepentingan pribadi lan sponsor. Pawarta kang tinulis kudu adhedhasar fakta utawa data kang sanyatane dumadi

b. Cover both side.

Pawarta iku kudu imbang aja abot sih, luwih-luwih nyebutake pihak-pihak kang ana sesambungan langsung karo pawarta kasebut


8. Teknik nulis pawarta


a. Ngumpulake fakta/data. Data ing kene bisa awujud wawancara (wawan rembug), kedadeyan langsung, utawa data-data tinulis.

b. Nemtokake teras berita/lead (ngemot unsur 5W+1H).

c. Milih tembung-tembung kang jumbuh karo pawarta, nggunakake alur kang runtut aja molak-malik utawa dienjah-enjah/dilompati supaya ora mbingungake pamiyarsa.

d. Ngawiti nulis kanthi jenjem lan temenan.


Rabu, 21 September 2022

SANDIWARA LAN KETOPRAK MATERI KELAS 9 SEMESTER GASAL


 SANDIWARA LAN KETOPRAK 

Apa bocah-bocah nate krungu tembung drama? Saperangan mesthi wis tau krungu tembung kuwi. Menawa krungu tembung drama umume mesthi kelingan salah sawijine pentas kang digelar ana ing panggung. Pancen, drama kuwi asring digambarake minangka pentas ana ing panggung hiburan.

Saliyane tembung drama, awake dhewe uga kerep krungu tembung sandiwara. Sandiwara kuwi sinusun saka tembung sandi lan warah. Tembung sandi ngemu teges “rahasia/wewadi”, dene warah ngemu teges “wewarah utawa ajaran”. Menawa digabungake tembung sandiwara ngemu teges wewarah kang diajarake kanti cara sesidheman. La ngapa ka iso kaya mengkono? Awit lakon ana ing sajroning drama digunakake kanggo menehi piwulang-piwulang kanggo bebrayan. Kang nyiptake istilah sandhiwara kasebut yaiku KGP Mangkunegara VII saka Surakarta  kanggo ngganti istilah “toneel” kang saka bahasa walanda lan dinggo bebrayan sadurunge.

Drama kuwi jinise ana loro, drama moderen lan drama tradisional. Drama tradisional wujude uga macem-macem, tuladha ketoprak, ludruk, jathilan lan liya-liyane. Drama minangka genre sastra kang blegere wujud pacelathon utawa tuturan antarane paraga-paraga kang ana ing sajroning crita.

Ketoprak iku jenise teater rakyat, mula kuwi biyen ketoprak isih nganggo lesung kanggo iringane. Lakon kang digawakne uga crita-crita sederhana kang ana ing padinan. Panggon pentase iku ing latar ngarep omahe petani. Bisa uga ing sawah nalika wis bar musim panen.

Ing  jaman  semana,  ketoprak  ora  nganggo  naskah.  Pentase  nganggo metode improvisasi yaiku apa anane. Saengga, pertunjukan ketoprak iku manut marang paragane. Apik eleke pentas ketoprak iku gumantung paraga kang nggawakake crita kasebut.

1.   STRUKUR NASKAH DRAMA (SANDIWARA) LAN KETOPRAK

Sandiwara lan ketoprak kasusun kanthi struktur sing padha. Ana ing perangan  iki,  bakal  dijlentrehake  unsur-unsur  kang  ana  ing  sandiwara  lan ketoprak kanti ancas supaya bisa mangerteni bab drama kanti purna.

1. Plot utawa Rangka Carita / Alur

Plot utawa ngengrenganing carita utawa alur yaiku lumakune carita ana ing sajroning carita wiwit awal tumekane pungkasan, lan uga gambarane perkara  antawis  rong  paraga  kang  beda.  Anane  prakara  kadadeyan  saka anane watak saka paraga kang beda. Prakara ing carita digambarake saya gedhe  tekan  pungkasan  kang  diarani  titik  klimaks.  Bubar  saka  klimaks terusing crita umume tumuju ing wusananing crita.

Gustaf  Freytag  ana  ing  bukune  Herman  J.  Waluyo  (2002)  aweh katrangan umume jalinan prakara ana ing plot awujud bab-bab ing ngisor iki.

a.      Exposition / panjlentrehan carita ing awal, yaiku para panyimak drama ditepangake marang para paraga kang ana ing carita lan uga kepiye watake para paraga kasebut.

b.     Komplikasi utawa wiwitan jumedhule prakara.

c.      Klimaks utawa puncaking prakara

d.     Resolusi utawa pungkasaning prakara

e.      Denoument utawa dudutaning carita

Wondene plot ana ing drama kaperang dadi telu, yaiku :

a.      Sikuler, yaiku carita kang isine amung sak prakara b.    Linier, yaiku carita runtut saka A-Z

b.     Episodik, yaiku jalinan carita kang kaperang banjur disambung ana ing pungkasaning carita.

2.    Paraga lan Watak

Paraga tansah duwe sambung raket karo apa kang diarani watak. Susunan paraga yaiku dhaftar para paraga kang ana ing sajroning carita. Ana ing susunan kuwi kaping pisan kudu dijlentrehake babagan jeneng, umur, lanang utawa wadon, titikane awak, kalungguhan, lan uga kahanan batine.

Para paraga ana ing drama bisa kaperang dadi pirang-pirang perangan, kayata :

a.   Miturut kiprahe tumrap lumakune carita.

a)     Paraga protagonis, yaiku paraga kang nyengkuyung lumakune carita. Umume ana siji utawa rong paraga protagonis, lan direwangi  dening  paraga-paraga liya  kang uga  nyengkuyung lumakune carita.

b)     Paraga  antagonis,   yaiku  paraga  kang  ora  saiyeg  marang lumakune carita. Umume ana sak paraga lan paraga liya kang watake lan kiprahe beda karo lumakune carita.

c)     Paraga   tritagonis,   yaiku   paraga   kanggo   aweh   pitulungan marang paraga protagonis utawa antagonis.

b.   Miturut kiprah lang fungsine ana ing lakon.

a)     Paraga sentral, yaiku paraga kang dadi punjering carita.

b)     Paraga utama, yaiku paraga kang nentang paraga sentral ana ing carita.

c)     Paraga pambantu, yaiku para paraga kang dadi geganep utawa peran sampingan ana ing carita.

Para paraga kang dijlentrehake kuwi kudu duwe watak. Watak bisa digambarake   ana   ing   telung   dimensi   (watak   dimensional).   Anggone nuduhake  watak  para  paraga  linandhesan  saka  kahanan  awak,  batin,  lan sosial (fisiologis, psikologis, lan sosiologis).

a.   Kahanan fisik

Sing  kalebu  kahanan  fisik  paraga  yaiku:  umur,  lanang  utawa wadon, titikane awak, ciri ing awak, titikan mligi sing menjila, suku bangsa, praenan, kasenengan, dhuwur/cendhek, kuru/lemu, lan sapanunggalane.

b.   Kahanan psikis

Kahanan psikis paraga awujud: watak, kasenengan, mentalitas, standar moral, temperamen, ambisi, kompleks psikologis sing ditemahi, kahanan emosine, lan sapanunggalane.

c.   Kahanan sosiologis

Kahanan  sosiologis  paraga  awujud  kalungguhan/jabatan, pagawean, klas sosial, ras, agama, ideologi, lan sapanunggalane.

3.    Dialog  (Pacelathon)

Titikan mligi sawijine  drama  yaiku naskahe awujud dialog utawa pacelathon. Nalika ngripta pacelathon iki, pangripta kudu nggatekake kanthi premati pacelathone para paraga sajrone urip padinan. Pacelathon sing ditulis dening pangripta naskah drama yaiku pacelathon sing bakale diucapake lan kudu patut diucapake ana sajrone pentas ing ndhuwur panggung. Gambaran pentas ing ndhuwur panggung mujudake mimetik (rerekan) saha kahanan urip padinan, mula dialog kang ditulis uga dadi kaca benggala pacelathon ing padatan.

Pacelathon kudu duwe sipat estetis, tegese nduwe kaendahan basa. Kadhang kala uga diajab supaya nduweni sipat filosofis lan bisa merbawani kaendahan. Pacelathon uga kudu urip, tegese bisa dadi sesulih paraga kang diemban.

4. Setting/Landhesan/Panggon Prastawa

Setting atau panggon prastawa sajrone crita asring uga diarani latar crita. Babagan iki kudu ditemtokake kanthi premati amarga drama naskah uga kudu menehi kalodhangan kanggo dipentasake. Setting biasane dumadi saka telung dimensi, yaiku panggon, ruwang, lan wektu.

Setting  panggon  nduwe  gegayutan  karo panggon  ing  ngendi  prastawa kasebut   kadadeyan. Umpamane ing Pulo Jawa, ing Kutha Yogyakarta, ing Surabaya lan sapanunggalane.

Setting   ruwang   awujud   prastawa   nalika   pentas   kasebut   dumadi. Umpamane ing emper, ing dalan gedhe, ing ruwang tamu, ing warung, lan sapanunggalane.

Setting wektu gayut karo kapan prastawa sajrone pentas kasebut dumadi. Umpamane wae ing wayah esuk, awan, wengi, lan sapanunggalane. Wektu uga gegayutan karo dimensi kang luwih amba, umpamane dina, sasi, taun, lan sapanunggalane.

5.    Tema/Nada Dasar Crita

Tema mujudake gagasan pokok sing kakandhut sajrone drama. Tema nduwe gegayutan karo premis saka drama kasebut lan nduwe gegayutan uga karo nada dasar  saka sawijine drama  lan  sudut  pandang  sing diandharake  dening pangriptane.

6.    Amanat/Kekarepan Pengarang

Amanat yaiku kekarepan kang bakal diandharake dening pengarang lumantar naskah utawa lumantar pamentasane.

Teka utawa orane amanat utawa kekarepan sing bakal diandharake diprebawani dening maneka babagan, yaiku:

a.   Naskah kasebut ngandharake kanthi cetha apa amanate.

b.   Sajrone pentas, paraga bisa ngandharake amanat marang pamirsa kanthi cetha wela-wela.

c.   Pamirsa bisa nangkep amanat utawa kekarepan sing diandharake ana ing

pagelaran kanthi becik.

7.    Petunjuk Teknis

Sajrone naskah sandiwara lan ketoprak dibutuhake uga petunjuk teknis, kang uga asring diarani teks samping. Teks samping iki menehi petunjuk teknis ngenani tokoh, wektu, swasana pentas, swara, iringan, metu mlebune aktor utawa aktris, lan sapanunggalane. Teks samping iki biasane ditulis nganggo tulisan kang beda saka dialog (umpamane kanthi aksara miring utawa aksara murda kabeh). Petunjuk teknis sing pepak bakal nggampangake sutradara sajrone penafsiran naskah.

2.   STRUKTUR SANDIWARA LAN KETOPRAK NALIKA DIPENTASAKE

Sandiwara lan ketoprak kuwi uga nduweni struktur sing pada nalika dipentasake ing panggung. Unsur-unsur sandiwara lan ketoprak nalika dipentaske yaiku:

1.     sutradara

2.     paraga

3.     tata rakiting (penata) panggung

4.     tata rakiting (penata) lampu

5.     ngudi (penata) busana

6.     tata rakiting (penata)  rias

7.     tata rakiting (penata)  musik

Supaya luwih gamblang, ing ngisor iki bakal diandharake ngenani jejibahan lan fungsi saka saben unsur.

1.   Sutradara

Sutradara yaiku wong kang mandhegani pamentasan drama. Minangka pemimpin kang tanggung jawab marang suksese pamentasan drama, sutradara kudu gawe perencanaan pamentasan lan nglakoni pamentasan kasebut.

Gambar 1. Sutradara lagi mimpin gladhen (gambar diambil dari google)

Sutradara duweni tugas kang akeh lan duweni tanggung jawab kang abot. Sutradara kudu bisa milih naskah, nemtokake penafsiran naskah, milih paraga, nggladhi  paraga,  gotong  royong  karo  kabeh  elemen  pamentasan  lan  bisa ngrangkul kabeh bageyan.

Jejibahane sutradara ing antarane, yaiku:

a.    Bisa milih naskah kang apik

b.   Bisa mangerteni warak para paraga crita

c.    Bisa nemtokake paraga kanthi leres lan trep d) Bisa nglatih para paraga

d.   Bisa tembayat karo kabeh panyengkuyung pamentasan

e.     Bisa makarya karo kabeh panyengkuyung pamentasan

 

2.   Paraga

Aktor (paraga putra) utawa aktris (paraga putri) yaiku pawongan kang kadhapuk dadi tokoh sing katulis sajroning naskah. Supaya bisamaragakake kanthi becik paraga kudu dipilih kanthi pener lan trep. Paragane kuwi ora kudu bagus utawa ayu, ananging sing wigati paraga kuwi bisa maragakake kanthi becik.

 

3.   Tata Rakiting Panggung

Panggung yaiku papan panggonan pentas utawa arena kanggo pentas drama. Biasane panggone luwih dhuwur saka kursi penonton. Uga ana panggonan pentas sing luwih ngisor utawa sejajar karo penonton, ananging penggonane penonton ditata kaya mangkono saengga bisa ningali lakone pentas kanthi apik lan ora keganggu anggone nonton.

Tata panggung butuhake komposisi kang trep.  Komposisi kang trep bisa gawe kaendahan. Amarga penting banget penataan panggung kuwi, mula biasane pawongan  kang  dadi  tukang tata  panggung  duweni  jiwa  seni  saha  bisa  nata komposisi kanthi prasaja.

Gambar 2:  Pranata Panggung (gambar diambil dari google)

4.   Tata Rakiting Lampu

Pranata lampu yaiku pawongan kang duweni tugas nata lampu ana ing dhuwur panggung. Amarga kuwi nata lampu duweni peranan penting karo tata panggung. Tuladhane panggung kang nggambarake kahanan ing tengah alas, mila pawongan kang nata lampu kudu bisa nata sorote lampu saengga panggung kuwi wis kaya dadi alas tenanan.

Tatanan lampu biasane nggunakake piranti kang diarani spot light, yaiku kaya kotak kang duweni lensa kang isine lampu atusan watt. Yen diurupake lampune nyorot padhang banget menyang sak panggonan. Lensane bisa diatur padhang orane jumbuh karo keperluan. Biasane wernaning lampu bakal ditrepake karo kahanan kang dikarepake.

Gambar 3:  Tataning lampu ing Panggung (gambar diambil dari google)

 

5.   Ngadi Busana

Pranata busana yaiku wong kang duwe jejibahan ngatur lan nemtokake busana para paraga. Tata busana kudu jumbuh karo karakter paraga. Karakter lan watak paraga bisa katon saka tata busanane. Tuladhane, salah sawijining paraga kadhapuk  minangka  dhokter.  Pranata  busana  kudu  bisa  gawe  busana/kostum paraga mau supaya katon minangka dadi paraga dhokter.

Gambar 4:  Saperangan jenis kostu/ageman  (gambar diambil dari google)

 

6.   Tata Rakiting Rias

Pranata  rias  utawa  perias  duwe  jejibahan  ngrias  utawa  maesi  paraga supaya jumbuh karo watak/karakter sing arep diparagakake. Apa sebabe paraga kudu dirias? Paraga kudu dirias supaya watak/karakter paraga bisa pas lan praupane paraga ora katon pucet nalika disorot lampu saka dhuwur panggung. Tuladhane  ing  pentas  sekolah  menengah,  paraga  mesthi  isih  enom.  Supaya paraga mau bisa katon tuwa kudu dirias, amarga dheweke meranake paraga wong tuwa.

Prakara  rias  mau  dadi  tugase  pranata  rias.  Pranata  rias  bisa  ngecat rambute para paraga supaya katon putih kaya uwanen. Pranata rias uga bisa gawe praupane paraga dadi katon luwih tuwa kanthi cara diwenehi kerutan-kerutan ing pasuryane. Jinising alat sing dinggo ngrias akeh banget, tuladhane; wedhak, lipstik, bubuk saka areng, pensil alis, rambut palsu, cat rambut, lem, brengos palsu las sapanunggalane.

 

7.   Tata Rakiting Musik

Pranata musik duwe jejibahan gawe musik pangiring supaya gawe regenging  swasana  ing  pamentasan.  Musik  utawa  gendhing  uga  kudu  bisa mancing lan ngetokake emosine paraga, tuladhane paraga sing lagi meranake suasana susah bisa dadi tambah susahe nalika diiringi dening musik utawa gendhing sing nrenyuhake, tuladhane alat musik sing bisa gawe suasana susah yaiku suling utawa biola. Paraga bisa nangis amarga krungu suara-suara musik mau. Musik utawa gendhing mau wigati banget kanggone para paraga, mula kudu ana komunikasi kang becik antarane paraga karo pranata musik supaya paraga bisa ngetokake emosi sing dikarepake.

 

3.   APRESIASI SANDIWARA LAN KETOPRAK

Miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia, apresiasi kuwi nduwe teges kesadaran terhadap nilai seni dan budaya; penilaian (penghargaan terhadap) sesuatu. Saka  teges  kasebut  ana  ing  materi  iki  panjenengan  diajak ngapresiasi sastra, mligine sandiwara lan ketoprak. Wujude apresiasi iki mengka ana loro kegiatan. Sing kapisan ngapresiasi naskah sandiwara utawa ketoprak, lan sing kapindho yaiku ngapresiasi pamentasan sandiwara utawa ketoprak.

1.   APRESIASI NASKAH SANDIWARA UTAWA KETOPRAK

Apresiasi tumrap naskah sandiwara utawa ketoprak yaiku ngandharake apa-apa wae sing dadi perangan utawa unsur-unsur naskah sandiwara utawa ketoprak mau. Unsur-unsur naskah sandiwara utawa ketoprak ing antarane yaiku:

a.    Plot utawa cengkorongan crita. Plot yaiku urutan dalaning crita utawa cengkorongan crita wiwitan nganti pungkasan sing ngemot prekara antarane paraga cacah loro sing ora padha kekarepane. Jinise alur ing sandiwara utawa ketoprak yaiku ana alur maju, alur mundur lan alur campuran.

b.   Penokohan utawa perwatakan. Perwatakan yaiku watak utawa karakter sing di nduweni dening para paraga ing sajroning sandiwara utawa ketoprak. Ana telu klasifikasi paraga yaiku: 1) paraga protagonis yaiku paraga sing nyengkuyung crita; 2) paraga antagonis yaiku paraga sing cengkah karo crita; lan 3) paraga tritagonis yaiku paraga pembantu.

c.    Wawan   Gunem   (dialog/pacelathon).   Wawan   gunem   utawa   dialog   utawa pacelathon  yaiku tembung-tembung utawa ukara-ukara sing diucapake dening para paraga.

d.   Setting  (latar).  Setting  uga  diarani  latar  crita,  yaiku  panggonan,  ruwang  lan wektu. Uga ana sing mantha latar dadi panggonan, wektu lan kahanan nalika kedadean ing sandiwara utawa ketoprak iku.

e.    Underan (tema). Underan yaiku gagasan pokok ing ana ing sajroning crita.

f.    Amanat yaiku pesen sing ana ing sajroning naskah kasebut.

g.   Petunjuk teknis. Petunjuk teknis bisa disebut kanthi istilah teks samping, yaiku teks sing ana ing naskah fungsine kanggo menehi petunjuk teknis ngenani paraga, wektu,  suasana pentas,  suwara,  musik,  mlebu  metune paraga,  seru lan  orane dialog, warna suwara lan sakpiturute. Teks samping padatan katulis kanthi aksara sing dimiringake utawa kacitak kandel.

 

2.   APRESIASI SANDIWARA UTAWA KETOPRAK

Apa para siswa wis nate nonton pentas sandiwara utawa ketoprak ana ing panggung? Perangan-perangan kang ana ing sandiwara utawa ketoprak beda karo perangan-perangan kang ana ing naskah drama. Perangan-perangan  kang  ana  ing  sandiwara  utawa  ketoprak  yaiku:  sutradara, paraga, pranata panggung, pranata lampu, pranata rias, pranata busana lan pranata musik. 

 

 

 

4.   NYAMEKTAKAKE  PAMENTASAN  SANDIWARA  UTAWA  KETOPRAK KANTHI MBENTUK TIM PRODUKSI LAN TIM PANGGUNG

Ana ing bab sing pungkasan iki, materi kang disinau yaiku nggelar pamentasan tradisional. Kanggo nggelar pamentasan iki ana babagan kang kudu disiapke. Apa ta sing kudu   disiapke   sakdurunge   nggelar   pamentasan   sandiwara?   Mangga,   kita   sinau sesarengan!

Bab-bab sing kudu disiapke.

a.    Tim Produksi

b.   Tim Panggung

Mangga disiapke siji mbaka siji.

a. Tim Produksi

Sakdurunge  pamentasan  sandiwara  digelar,  kudu  disiapake  babagan-babagan kang diperlokne. Babagan iki kudu disiapke supaya pagelaran bisa kaleksanan kanthi becik. Bab sing kudu ana yaiku dibentuk panitia penyelenggara.

Panitia penyelenggara duwe tugas yaiku nyiapake sarana-sarana kang diperlokne kanggo pagelaran kasebut. Babagan-babagan iku ing antarane milih panggonan kanggo pentas,  pendanaan,  publikasi,  transportasi  lan liya-liyane kanggo  ndukung lumakune pamentasan. Kang kalebu panitia penyelenggara yaiku:

a.   Penasihat (yen diperloke)            :  jejibahane yaiku menehi pamrayoga amrih becike pentas

b.  Ketua panitia                                :  jejibahane  yaiku  ngaturi  lumakune  kabeh gaweyan sing kudu diemban kabeh anggota panitia lan duwe tanggung jawab kabeh lumakune pamentasan

c.   Sekretaris                                  :  jejibahane yaiku mbiyantu ketua panitia ing babagan administrasi kegiatan pamentasan kasebut kayata surat menyurat lan nyathet kabeh rencana lan kegiyatan ing saben rapat panitia

d.  Bendahara                                :  jejibahane     gegayutane     karo     babagan prabeya dan administrasine.

e.   Seksi-seksi                                 :  jejibahane langsung ana ing bidange dhewe-dhewe.

Seksi panitia kaperang dadi :

1.     Seksi dana                   :  bidang   pendanaan   biasane   golek   dana   saka sumbangan donatur lan sponsor

2.     Seksi acara                  :  bidang  acara pertunjukan yaitu nyusun acara ing wektu pamentasan

3.     Seksi publikasi           : bidang  publikasi  yaiku  gawe  pengumuman  lan wara-wara   bab   ananing   pamentasan.   Biasane Biasane awujud   pamflet,   liflet   utawa   publikasi   lewat radio

4.     Seksi dokumentasi     :  bidang   dokumentasi   yaiku   gawe   potret/video saben prastawa sing dianggep perlu lan wigati.

5.     Seksi konsumsi          :  bidang konsumsi yaiku nyiapake konsumsi sing dibutuhkan kanggo pamentasan

6.     Seksi transportasi     :  bidang    transportasi    yaiku    nyedhiakne    alat transportasi kanggo kelancaran pamentasan

7.     Seksi keamanan        :  bidang  keamanan  jejibahane  ngamanake  kabeh mlakune pagelaran  wiwit  saka persiapan  nganti pamentasan paripurna

 

 

2.    Tim Panggung

Tim  panggung  iki  nduweni  kuwajiban  nyiapke  apa-apa  kang  dibutuhke  ing panggung. Sing diarani panggung yaiku kabeh sing ana gegayutane karo paraga pentas. Sing kudu dileksanakne yaiku:

a.        Nemtokake sutradara.

b.       Milih Naskah

c.        Milih Paraga

d.       Ndapuk tim artistik panggung

e.        Ndapuk tim pranata busana (kostum) dan pranata rias

f.        Ndapuk tim pranata musik

 

3.   PROSES UTAWA TATARAN PENTAS

Proses utawa tahapan-tahapan sing kudu ditindhakne yaiku:

a.   Bedah naskah

Ing wektu bedah naskah iki sutradara lan kabeh sing nyengkuyung pamentasan kudu nafsirke utawa diskusi babagan isi naskah kasebut, sing arupa tema, amanat, setting (latar), penokohan, artistik, kostum, lan musik.

 

b.   Pengkastingan (milih paraga)

Sutradara kudu nemtokake sapa-sapa wae sing dipilih dadi paraga. Paraga kang dipilih kanthi pertimbangan paraga sing ditunjuk bisa merankan tokoh kanthi becik.

Gladhen/latihan

Ing babagan gladhen iki, akeh banget sing kudu ditindhakke yaiku:

1. Maca naskah

2. Ngapalke naskah

3. Gladhen vocal (suara)

4. Gladhen karakter mimik (raut wajah)

5. Gladhen gesture (bahasa tubuh).

6. Gladhen ekspresi

7. Gladhen posisi (bloking)

8. Gladhen sakben babak

9. Gladhen meranake naskah kanthi utuh saka wiwitan nganti pungkasan.

Latihan kuwi mau dibolan-baleni, supaya kabeh paraga apal lan siap tumuju panggung, supaya bisa pentas kanthi becik.